Ha-mim’de geçtiğimiz günlerde yapılan (06. 11. 2026) Kur’an Çalışmaları dersinde “Allah bir şeyin olmasını irade ettiğinde ‘ol’ der, o da oluverir” (36: 82) ayeti ile ilgili olarak klasik tefsirlerden yorumlar paylaşılmaya, bu vesile ile bazı usulî prensiplere dikkat çekmeye yönelik faaliyetlere devam edildi (https://www.youtube.com/watch?v=dvHHezüCrkA&t=2302s). Bir katılımcı nakillerde bulunduğu tefsirde, söz konusu ayetteki “kavl” sözünün hâdis mı, kadim mi olduğuna dair tartışmaları aktardı. Bunun üzerine bir müzakereci şunları söyledi:
“Belli ki, bu uzun açıklamalar vaktiyle tartışılmış olan ‘Kur’an mahluk mudur, değil midir?’ problemiyle ilgili. Arkadaşımızın nakillerde bulunduğu tefsirde, müfessir ‘Kur’an mahluktur’ iddiasında bulunanlara karşı uzun uzadıya cevaplar veriyor. Kanaatimce, kainatın yaratıcısı yani ‘Allah mutlak olmalıdır’ sonucuna ulaşıldıktan sonra Onun kelamının mahluk mu, değil mi olduğunu tartışmanın hiçbir anlamı yoktur. Niçin? ‘Allah mutlaktır, kainat cinsinden değildir’ sonucuna ulaşmışsam artık tamamdır. Çünkü akıl ‘mutlak’ın mahiyetini kavrayamaz. Kainata bakıyorum, akıl yürüterek ‘bu kainatın bir Yaratıcısı olması lazım, O Yaratıcı yarattığı varlıklar cinsinden olamaz, olmamalı’ diyorum. Bundan sonra mesele bitmiştir, nokta! Zaten bir Allah var da, ben Onu gördüm de Ona inanıyorum değil ki. Gördüğüm varlıklardan hareket ederek aklen var olması zorunlu olan bir Yaratıcıya, gaybî olarak iman ediyorum. O kadar! Gayba inandıktan sonra bunun neyini konuşuyorum? Hem gayba inanıp hem de Onun hakkında spekülasyon yapmak açık bir çelişki değil midir? Artık bizim bu konularda dikkatli olmamız gerekiyor.”
Ardından başka bir müzakereci söz alarak şunları ifade etti: “Burada işaret edilen muhakeme zinciri şahsen benim aklıma kolaylıkla yatıyor. Diyorum ki, ‘varlık var, varlıkta anlamlılık var, düzen var, güzellik… var. Bu özellikler sürekli değişen varlığın yahut varlıkların kendinden kaynaklanamaz. Çünkü mantıken değişenin varlığı kendinden kaynaklanmış olamaz. Eğer ben kendi varlığımı kendim en mükemmel bildiğim durumunda sabitleyemiyor ve üzerimdeki değişikliği durdurmuyorsam ben kendimin ve benim bedenimde ve duygularımda gerçekleşen değişikliklerin varlık kaynağı olamam. Benim bedenimdeki hücreler ve parçacıklar da kendilerinin varlıklarının kaynağı olamaz, onlar da değiştirilmelerini engelleyemiyor; bunu böyle gözlemliyorum. O halde hem bedenimin hem duygularımın ve hem de bedenimin içinde bulunduğu aynı nitelikteki varlıkların bir Yaratıcısı var, olmalıdır, bu Yaratıcı da ‘sonsuz, mahlukata benzemeyen, mutlak olmalı.’ Tamam, gayet makul. Fakat bir taraftan da ayetler var. Ayetlerde Yaratıcı kendi fiillerinden bahsediyor. Mesela anne karnında bebeğin yaratılmasından söz ederken önce ‘nutfe’, sonra ‘alaka’, sonra ‘müdga’… diye bazı aşamalardan bahsediyor. Onun ‘mutlak’ olduğunu tasdik ediyorum ama bu tür ayetleri de anlamak istiyorum. ‘O mutlaktır, ötesini konuşmaya gerek yok’ deyince bu ve benzeri ayetleri anlamaya yönelik kapıyı kapatmış olmuyor muyuz?”
Bu soruya önceki müzakereci şöyle cevap verdi: “Elbette bu ayetleri anlamaya çalışacağız. Ama bu, ‘mutlak’ın mahiyeti hakkında konuşmaya girmek olmayacak, olamaz, olmamalı. Şimdi, mesela, bu ayetlerde bazı aşamalardan söz ediliyor diye O ‘mutlak’ı zaman içinde mi düşüneceğiz, Onun için öncelik-sonralık gibi zaman kayıtları var mı, diyeceğiz? Böyle dediğimiz zaman Onun ‘mutlak’ yani zaman kayıtlarından uzak olması gerektiği ile ilgili sonucumuzla çelişkili duruma düşmez miyiz? Peki bu benzeri ayetleri nasıl anlayacağız? Doğru Kur’an okuma usulü ile. Nedir doğru Kur’an okuma usulüne dair prensip: Kur’an’ın insana konuştuğu hakikati. İnsanın gözlemlerine, kapasitesine, seviyesine göre konuştuğu hususu. Biz bir çocukla konuşurken, ona rehberlik yaparken onun kapasitesini, seviyesini, durumunu dikkate almaz mıyız? Bu özelliğimizle anlıyoruz ki bizi yaratanın konuşması olan Kur’an da biz insanlara konuşuyor. Bizim kapasitemize, seviyemize, gözlemlerimize göre konuşuyor. Ama burada şunu da hatırlayalım: Kur’an okuması tek bir usule, tek bir prensibe göre okunmaz. Belli başlı bütün Kur’an okuma usullerini göz önünde bulundurarak Kur’an’a muhatap oluruz, olmalıyız. Tıpkı bir binanın tek bir direk, tek bir sütunla ayakta durmaması gerektiği gibi. Binanın büyüklüğüne, durumuna göre nasıl dört, beş, altı… sütün gerekiyorsa ayetleri de en başta ‘ana maksatlarına göre okuma’ olmak üzere temel okuma prensipleriyle okuyup anlamaya çalışmak gerekiyor. Sonuç olarak kainatı yaratan, Kur’an’da konuşan ‘mutlak’ olduğuna göre bunu zorlayan açıklamalara girip tartışmalar yapmak, Onun hakkında spekülasyonda bulunmak anlamlı değildir diye düşünüyorum. Bu tartışmalar, özellikte günümüzde boştur, -eğer yadırganmazsa- bir ‘çöp’tür.”
Bundan sonra önceki müzakereci tekrar söz alarak şunları dile getirdi: “Eğer biz böyle davranırsak büyük bir tefsir mirasını, tefekkür birikimini, kelam ilminden bize intikal eden engin düşünce hazinesini değersizleştirmiş, onlardan faydalanma yolunu kapatmış olmaz mıyız?” Bu soruya mezkur katılımcı şöyle bir açıklama getirdi: “Burada redd-i miras olayı yok. Burada, zamanında ihtiyaç duyulmuş ve tartışılıp değerlendirmeler ortaya konulmuş yaklaşımları yok sayalım önerisi yok. Burada çağını yaşamış bu tartışmaları tekrarlamanın faydasızlığını gündeme getirmek var. Burada çağımızın ihtiyaçlarını dikkate alma önceliği var. Belki de en önemlisi burada kainattan yola çıkarak Yaratıcının mutlakiyetine ulaşmanın çok önemli olduğunu vurgulama var. Bu sonuca ulaştıktan sonra, bu sonucun birçok tartışmayı devre dışı bırakma hakikatini, fark etme realitesi var… Biraz daha açarak konuşalım: Kur’an’ın eşsiz bir belagati var. Ayetleri maâni ilminin, beyan ilminin, bedi’ ilminin kuralları ile etraflıca çalışalım, kainattaki gözlemlerimizi dikkate alarak üzerine derinlemesine tahliller gerçekleştirelim. Ama ‘mutlak’ olan Yaratıcı hakkında konuşmanın spekülasyondan öteye geçmeyeceğini bilelim. Spekülasyon yaparak hakikatten uzaklaşmayalım. Ana nokta bu! Bunu böyle anlamadığımız zaman Selefi-Vehhabi kardeşlerinizin itirazlarını haklı çıkarmış oluruz. Onlar diyorlar ki ‘Sahabe böyle bir şey yapmadı, siz niye böyle yapıyorsunuz? Spekülasyonlara girmedi, siz niye giriyorsunuz? Bunlar bid’attır.’ Biz ise onlardan farklı olarak ‘bunlar yanlıştır’ diyoruz.”
Önceki müzakereci, “Bu durumda bid’at ile yanlış birbirine yaklaşmıyor mu?” dediğinde aynı katılımcı şöyle cevap verdi: “Yaklaşmıyor. ‘Bid’attır’ diyenler ‘sahabe yapmadığı için bid’attır’ diyorlar. Biz ‘Mutlak hakkında konuşmak spekülasyon olacağı için yanlıştır’ diyoruz. Çünkü yaratılmaya muhtaç olan, zaman ve mekan şartları ile kayıtlı olan biz insanların ‘yaratıcı olan, zaman ve mekan kayıtlarından uzak olan Yaratıcı’yı tasavvur etmesi aklen mümkün değildir, bu bağlamda her tasavvur, belirtmek gerekir ki tasavvur olmaktan öteye geçemez’ diyoruz. Sahabe bunları yapmadı doğru, çünkü onlar Kur’an’ı zaten içselleştirmişlerdi ve yaşıyorlardı. Sanki onların hayatı Kur’an’ın iniş süreci boyunca şekilleniyordu. Doğrudan Kur’an kendi dönemlerinin şartlarında yaptığı açıklamaları bizzat yaşayan insanlardı. Sorgulamalarına, ayetlerinin açıklamalarına ihtiyaçları yoktu. Yaşadıkları hayat zaten gönderilen ayetlerin tefsiriydi. Bizim şimdi o ayetleri bizim kendi şartlarımızda nasıl hayatımıza taşımamız gerektiğini anlamak için Kur’an ayetlerinin ifadelerindeki inceliklere dikkat ederek tefsirlerini yapmaya ihtiyacımız var. Geçmişte bu konuları irdeleyenler yani mutlak hakkında konuşanlar belki zamanın şartları açısından bir çeşit ihtiyaç olduğu için konuşmuşlardı. Ama bugün için böyle bir ihtiyaç olduğunu söylemek mümkün değil. Bugün yapılması gereken Kur’an’ı bir taraftan ana maksatlarına, bir taraftan belagat kuralarına göre, bir taraftan da Kur’an ile konuşanın Kur’an’ın mesajının gerçekliğine tanıklık yapsın diye yarattığı kainatı inceleyerek kapsamlı okuma ve anlama çabasında bulunmaktır. Dediğimiz gibi geçmişte bazı ihtiyaçlar söz konusu olmuş, bu konuda uzun tartışmalar gerçekleşmiş, müfessirler zaman zaman adeta bilgi yarışına girmişlerdir. Bugün bilgi yarışına girmeye gerek yoktur. Bilgi alabildiğine ucuzlamıştır. İnsanlar artık neredeyse sıfır maliyete hemen hemen her bilgiye ulaşabilmektedir. Bugün ihtiyaç olan şey Kur’an’ın hakkaniyetini ortaya koymak, Kur’an’ın temel mesajlarını varlığın tanıklığına dayalı olarak delillendirmek, evrensel bir dil ile tevhidi, nübüvveti, haşri, adaleti-ibadeti anlamak, yaşamaya çalışmak ve sunabilmektir.”
Bundan sonra aynı müzakereci söz arak şunları belirtti: “Bu yaklaşımlar, bana son derece tutarlı görünüyor. Fakat bir de şöyle bir durum yok mu diye insan düşünmek istiyor: Biz, denildiği gibi kainatın şahitliği üzerinden Yaratıcının varlığını, birliğini, ‘mutlak’lığını anlayınca aynı zamanda mutlak Yaratıcının bize sözel olarak da mesajı olmalıdır’ diyerek vahye, Kur’an’ın Onun ‘sözlü konuşması’ olduğuna intikal ediyoruz. Bu intikalden sonra tıpkı kainat gibi Kur’an da bizim için bilgi kaynağı oluyor. Kur’an’a baktığımızda o ‘Mutlak’ın kendisinin Kendisi hakkında konuştuğunu, bilgi verdiğini, söz gelimi, ‘arşı istiva ettiğini’ söylediğini görüyoruz. Bu ve benzeri örnekler bize -vahyi anlamak için- mutlak hakkında konuşma kapısı aralamıyor mu? Öte yandan biz ‘mutlak hakkında konuşmayalım’ deyince Kur’an çalışmalarında ciddi bir alan daraltması yapmış olmuyor muyuz?” Şöyle cevap verildi bu soruya da:
“Dediğimiz gibi Kur’an’ı kainat ile okuyacağız. Kainat okuması yapmanın sınırı yok. Dolayısıyla her hangi bir alan daraltılmasından bahsedemeyiz. Yine insanın da, -hani denilir ya küçük bir kainattır diye- kapasitesinin de sınırı yok. Gerek büyük kainatta gerekse küçük kainatta (atom altı parçacıklarda) tecelli eden özellikleri tespit edip bu özelliklerin ‘mutlak’ın özelliklerini gösterdiğini araştıracağız ve bunları O mutlak olan Yaratıcılarını tanıtan araçlar olarak tasdik edeceğiz. Yani kainattan, kainatın yaratıcısına giden delilleri kainat şartlarında arayacağım. Nedir benim görevim? Mesela bir canlıya bakacağım. Bu canlının şekline, söz gelimi gözüne, organlarına bakacağım, her bir organının söz konusu canlı ile ilişkisini görüp bu organı ancak bu canlıyı yaratan ortaya yerleştirebilir, diyeceğim. Sonra o canlının başta solunum, yeme-içme olma olmak üzere ihtiyaçlarına ve ihtiyaçlarının karşılanmasına bakacağım, ‘bu canlıyı kainatı kim yaratmışsa ancak o yaratabilir’ diyeceğim. O canlı üzerinde kainata bakarak gördüğüm bilgi, kasıt, kudret, güzellik… gibi özelliklerin sürekli değiştirilerek yaratılan gözlemleyebildiğim kadar kainatta hiçbir zorluk, eksiklik, hikmetsizlik, anlamsızlık olmadan ‘mutlak’ın sonsuz ilmini, kudretini, hikmetini… gösterdiğini anlayacağım. Aynı zamanda bu suretle vahiyde yani Kur’an’da geçen ‘O her şeyi bilendir, O her şeye güç yetirendir, O hakimdir, hikmet sahibidir…’ gibi ayetleri kolayca onaylamış olacağım. ‘O arşı istiva etti’ gibi ayetleri de yine kainattaki gözlemlerim üzerinden tasdik edeceğim. Yoksa hayalimde bir arş, bir taht tasavvur ederek, Onu orada oturuyor’ olarak tahayyül etme komikliğine düşmeyeceğim. Tüm gözlemlediğimiz alemimizde ne görüyorsak, o gördüklerimizde yansıyan özelliklerin sahibi onlara varlık veren Yaratanlarına aittir diyeceğiz. Bu tür ayetler aslında O Yaratıcının ‘Ben’den başka kimse bir tasarrufta bulunmadığını anlamalısın’ diye bizi dikkatli olmaya davet eder. Sonuç olarak, hadis nakillerinde geçtiği gibi “Mutlak’ın zatını yani mahiyetini değil, Onun varlık aleminde gördüğümüz fiillerini, eserlerini, nimetlerini yani tecellilerini düşüneceğim, düşüneceğiz…” Mutlak hakkında konuşmanın ya da konuşmamanın gerekçeleri, sınırları, ölçüleri ve prensiplerine dair bu müzakereler farklı örnek ve açılımlarla genişleyerek devam etti. Ben kendi adıma, her dersten olduğu gibi, bu derste gerçekleşen müzakerelerden de ziyadesiyle istifade ettim, Allah razı olsun.